2017, നവംബർ 1, ബുധനാഴ്‌ച

ഭാദ്രപാദത്തിൽ, മറാത്തയെ തൊട്ടുതൊട്ട്... - അഞ്ച്

ബോട്ട് ദ്വീപിലേയ്ക്കടുക്കുമ്പോൾ ഒരു ദൃശ്യമാണ് കണ്ണിലും മനസ്സിലും ഉടക്കിയത്. ഏറെക്കൂറെ വ്യക്തമായിത്തന്നെ ഇപ്പോൾ, ഇതെഴുതുന്ന സമയത്തും, എനിക്കത് കാണാനാവുന്നുണ്ട്...

ദൂരെ, ദ്വീപിന്റെ ആളൊഴിഞ്ഞ കോണിൽ കരയോട് ചേർന്ന് നങ്കൂരമിട്ടിരിക്കുന്ന ചെറിയ മത്സ്യബന്ധന ബോട്ടിൽ മീൻവലകൾ നന്നാക്കിക്കൊണ്ടും മറ്റും തന്റെ ജോലിയിൽ വ്യാപൃതനായി നിൽക്കുന്ന ഒരു ചെറുപ്പക്കാരൻ. അധികം അകലെയല്ലാതെ വിവിധതരങ്ങളായ യാനപാത്രങ്ങൾ നീങ്ങുന്നുണ്ട്. അവയുടെ പ്രയാണം തുടക്കിവിടുന്ന ജലതരംഗം ആ ചെറുബോട്ടിനെ ഉലയ്ക്കുന്നുണ്ട്. അയാൾ അതൊന്നും കാണുന്നില്ല. അതൊന്നു  അറിയുന്നില്ല. എന്തുകൊണ്ടോ, വിമൂകവും വിഷാദാർദ്രവുമായ ഭാവമുണ്ടായിരുന്നു ആ കാഴ്ചയ്ക്ക്...

ഒരുപക്ഷേ, ഈ ഉൾക്കടലിന്റെ തിരയിളക്കമില്ലാത്ത കടലാഴത്തിലാവില്ല അയാൾക്കിന്ന് വലവീശേണ്ടി വരുക. കപ്പലുകളുടെ ഓരംപറ്റി കടൽക്കാക്കളുടെ സഞ്ചാരപഥം പിന്തുടർന്ന്, മീനുകളെത്തേടി അറബിക്കടലിന്റെ രാത്രിവന്യതയിലേയ്ക്കായിരിക്കാം അയാൾക്ക് പോകാനുള്ളത്...

കരയുടെ സുരക്ഷിതത്വത്തിൽ നിന്ന് ഏറെ അകലെയായിരുന്നില്ലെങ്കിൽ കൂടിയും, ആഴക്കടലിന്റെ വിശാലതയിലേയ്ക്ക്, തിരകളെ മുറിച്ചുകടന്ന്, ചെറുവള്ളത്തിൽ കയറിപ്പോയിട്ടുണ്ട്, ഞാനും... പുറംകടൽ, വിജനതയുടെ കാടാണ്. കരയിലെ വൃക്ഷസന്നിഹിതമായ കാടിന്റെ വന്യതയ്ക്ക് പ്രകൃതിസാന്ത്വനത്തിന്റെ തലമുണ്ട്. കടൽവിജനതയ്‌ക്കോ ഭ്രമിപ്പിക്കുന്ന ലാവണ്യമാണ് - പക്ഷേ പേടിപ്പെടുത്തും.

പേടിയുടെ ആഴങ്ങളിലേയ്ക്കായിരിക്കാം, ഈ ചെറുപ്പക്കാരനും ഇന്ന് തോണിയിറക്കുക. നിത്യാഭ്യാസത്തിന്റെ അനിവാര്യതകൾ അയാളുടെ ആശ്വാസമാവട്ടെ. കടൽദേവകൾ, നിത്യവൃത്തിക്കായുള്ള അയാളുടെ സമുദ്രയാനത്തെ കാത്തുകൊള്ളട്ടെ...

ദ്വീപുതീരത്തെ ചെറിയ മത്സ്യബന്ധനബോട്ട്...
എലഫന്റാ ദ്വീപ് എന്ന പച്ചത്തുരുത്ത് ഞങ്ങളുടെ കാഴ്ച്ചയിൽ വന്നിട്ട് കുറച്ചു നേരമായിരിക്കുന്നു. ഉൾക്കടലിന് നടുവിൽ ഉഷ്ണമേഖലാ മഴക്കാടിന്റെ ഹരിതകമ്പളം പുതച്ച കുന്ന്...

ഉൾക്കടൽ സഞ്ചാരത്തിൽ കാഴ്ചകൾക്ക് കുറവുണ്ടായിരുന്നില്ല. ജലോപരിതലവും തീരവും കാഴ്ചകളാൽ സമ്പന്നമായിരുന്നു. ഇടയ്ക്ക് മറ്റൊരു ദ്വീപ് കാഴ്ച്ചയിൽ വന്നപ്പോൾ അതായിരിക്കും ഞങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യസ്ഥാനമെന്നു കരുതി. പക്ഷെ അത് എണ്ണക്കപ്പലുകൾക്ക് മാത്രം അടുക്കാനാവുന്ന ബുച്ചർ ദ്വീപ് എന്ന സംരക്ഷിത സ്ഥലമായിരുന്നു. അതിന്റെ ജെട്ടിയിൽ രണ്ടു കൂറ്റൻ എണ്ണക്കപ്പലുകൾ നങ്കൂരമിട്ട് കിടപ്പുണ്ടായിരുന്നു. ഗൾഫിൽ എത്തിയ കാലത്ത് ഒരു തുറമുഖത്ത് കുറച്ചുകാലം ജോലിയെടുത്തിരുന്നു. ഇതുമാതിരിയുള്ള കപ്പലുകളെ തൊട്ടുതടവി കടന്നുപോയ പകലുകൾ. വിരസത സ്ഥായിയായ നാവിക ജീവിതം ഒട്ടൊക്കെ അടുത്തുകാണാനായ കാലം...

ഞങ്ങളുടെ ബോട്ട് ആ ദ്വീപിനെ കടന്നു തുഴയുമ്പോഴാണ്, അകലെ എലഫന്റാ ദ്വീപ് കാഴ്ചയിലേക്ക് വന്നുതുടങ്ങിയത്.

അപ്പോൾ, ഏതാനും ദിവസം മുൻപ്, മൂംബൈ വാസിയായ ഒരു സുഹൃത്തിനോട് സാന്ദർഭികമായി, എലഫന്റാ ദ്വീപിൽ പോയിട്ടുണ്ടോ എന്ന് ചോദിച്ചത് ഓർക്കുകയായിരുന്നു.
"എന്തിന്..., കുരങ്ങുകളെ കാണാനോ?"
മുംബൈയിലേയ്ക്ക് പോകുമ്പോൾ എലഫന്റാ ദ്വീപ് കാണണം എന്ന് പ്രധാനമായും കരുതിയിരുന്ന ഞങ്ങളുടെ താല്പര്യത്തെ അപ്പാടെ നിസ്സാരവത്കരിച്ചുകളഞ്ഞ ഉത്തരമായിരുന്നു അത്.

നിരാശ തോന്നിയെങ്കിലും യാത്രാവഴി മാറ്റാൻ ഞങ്ങൾ മുതിർന്നില്ല...

എലെഫെന്റാ ദ്വീപ്
കരയിൽ നിന്നും വളരെ ദൂരത്തിലേയ്ക്ക് നീട്ടിക്കെട്ടിയ ജെട്ടിയിൽ ബോട്ടടുക്കുമ്പോൾ അവിടം മനുഷ്യനിബിഢമായിരുന്നു. ബോട്ടുകൾ ഒന്നിന് പിറകെ ഒന്നായി വരുകയും പോവുകയും ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. പത്തുദിവസം നീണ്ടു നിൽക്കുന്ന ഗണേശോത്സവത്തിന്റെ ആമോദത്തിലാണ് മുംബൈ നിവാസികൾ.

മറ്റു ചില ആവശ്യങ്ങൾക്കായാണ് മുംബൈയിലേയ്ക്ക് വന്നത്. ഭാദ്രപാദത്തിലെ ഗണേശചതുർത്ഥി ആഘോഷിക്കുന്ന നാളുകളാണിവിടെ എന്നറിയുമായിരുന്നില്ല. മറാത്തയിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഉത്‌സവമാണ്. എവിടെ തിരിഞ്ഞാലും താൽക്കാലികമായി ഉണ്ടാക്കിയ തട്ടുകളിൽ ഗണപതിയെ കാണാം. നിരത്തോരത്തും വീട്ടുമുറ്റത്തും ഒക്കെ. തട്ടുകളും ഗണപതിയും തിളങ്ങുന്ന വർണ്ണച്ചേല ചുറ്റിയിട്ടുണ്ടാവും. രാത്രികളിലാണ് ഉത്സവം നിരത്തുകളിൽ നിറയുക. ഗണപതി, അലങ്കരിച്ച വണ്ടിയിലേറി സഞ്ചരിക്കും. അപ്പോൾ പല നിറത്തിലുള്ള വെട്ടങ്ങൾ ഗണപതിക്ക്‌ ചുറ്റും മിന്നിത്തെളിയുന്നുണ്ടാവും. ആടിയും പാടിയും ജനക്കൂട്ടം ഗണപതിയെ അനുഗമിക്കും. "ഗണപതി ബാപ്പാ മോറിയ..." എന്ന പ്രാർഥനയോ സൂക്തമോ, മുദ്രാവാക്യം പോലെ അന്തരീക്ഷത്തിൽ നിറയും. മണ്ഢലകാലത്തെ "സ്വാമിയേ, ശരണമയ്യപ്പാ..." വിളി ഓർമ്മവരും.

ഈ ഉത്സവത്തിന്റെ പ്രഭവപ്രയോക്താവ് ശിവജിയാണ് എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. തന്റെ പ്രജകൾക്കിടയിൽ മുഗൾവൈര്യം നിലനിർത്താൻ, വർഗ്ഗീയ ആയുധമെന്ന നിലയിൽ ഗണേശചതുർത്ഥിയെ സവിശേഷമായ ഒരു ഉത്സവാചാരമായി വളർത്തിയെടുക്കുകയായിരുന്നു ശിവജി. എന്നാൽ സമകാലത്ത് ഈ ഉത്സവത്തിന് പുനർജീവനം സിദ്ധിക്കുന്നത് സ്വാതന്ത്ര്യസമര സേനാനിയായ ലോകമാന്യതിലകിലൂടെയാണ്. ഹിന്ദു സംഘടനകളെയും അവയുടെ സമ്മേളനങ്ങളും ബ്രിട്ടീഷുകാർ നിരോധിച്ചപ്പോൾ, അതിനുള്ള പ്രതിരോധമെന്ന നിലയ്ക്കാണ് അദ്ദേഹം ഗണേശചതുർത്ഥിയെ പുനരാനയിച്ച്‌ വളർത്തിയത്...

ഓണത്തിനും ക്രിസ്മസിനും ഒക്കെ നാട്ടിൽ പോയിട്ട് പതിറ്റാണ്ടുകളാവുന്നു. ഇത്തരത്തിലുള്ള ആഘോഷങ്ങളൊന്നും പതിവില്ല. പലതും മറന്നുതന്നെ പോയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഗണേശോൽസവത്തിന്റെ വ്യതിരിക്തമായ ആഘോഷത്തിമിർപ്പുകളിൽ വന്നുപെട്ടതിൽ ഞങ്ങൾ ആഹ്ലാദചിത്തരായി...

എലെഫെന്റാ ദ്വീപിലെ ബോട്ടുജെട്ടി
ബോട്ടുജെട്ടിയുടെ നീളത്തിലൂടെ മലയടിവാരത്തിലേയ്ക്ക് ഒരു പാത പോകുന്നു. നിറവസ്ത്രങ്ങളണിഞ്ഞ് ആളുകൾ ആ വഴി നിരന്നുനീങ്ങുന്നു. കളിപ്പാട്ടം പോലുള്ള ഒരു തീവണ്ടിയും അതിലൂടെ ഓടുന്നുണ്ട്. മലകയറ്റം തുടങ്ങുന്നയിടം വരെ വേണമെങ്കിൽ അതിൽ കയറി പോകാം. ഞങ്ങൾ അതിൽ കയറിയിരുന്നു. ആയാസരഹിതമായി എത്രവരെ പോകാനാവുമോ അത്രയും ആവട്ടെ എന്നുകരുതി...

വിനോദസഞ്ചാരം എന്ന് പറയുമെങ്കിലും പലപ്പോഴും സഞ്ചാരം അത്ര വിനോദകരമാകാറില്ല. സഞ്ചരിക്കുന്നവരുടെ കായികബലവും ആരോഗ്യവും യാത്രയുടെ അനുഭവത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നുണ്ട്. ശ്രീലങ്കയിലെ സിഗിരിയാ മലകയറിയ സന്ദർഭമോർത്തു. അതിവിശേഷപ്പെട്ട സ്ഥലമാണ്. കയറാതിരിക്കാനാവില്ല. പക്ഷെ  മലകയറിയെത്തുമ്പോൾ ഞങ്ങൾ വല്ലാതെ തളർന്നിരുന്നു. തുടർന്നുള്ള ഭാഗങ്ങൾ ആസ്വദിച്ചു കാണാനോ പകർത്താനോ അന്നേരത്തെ മാനസികാവസ്ഥ അനുവദിക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നില്ല. കുറച്ചുകൂടി കായികബലം ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ, കുറച്ചുകൂടി ചെറുപ്രായത്തിൽ എത്തിയിരുന്നെങ്കിൽ എന്നൊക്കെ ആഗ്രഹിച്ചു...

എലഫന്റാ ദ്വീപിലെ സവിശേഷമായ ഗുഹാമുഖങ്ങളിലേയ്‌ക്കെത്താൻ അല്പദൂരം  മലകയറാനുണ്ട് എന്ന് വായിച്ചിരുന്നു. അതിനാൽ തന്നെ കളിവണ്ടി പോകുന്നിടം വരെ അതിൽ കയറിപ്പോകാം എന്ന് തീരുമാനിച്ചു. എന്നാൽ ആ തീവണ്ടിയാത്ര ഏതാനും മീറ്റർ ദൂരത്തേയ്ക്ക് മാത്രം പോകുന്ന കൗതുകമായിരുന്നു എന്നത് വേറേകാര്യം.

കളിത്തീവണ്ടി
മലകയറുമ്പോൾ വല്ലാത്ത നിരാശതോന്നി. പടവുകളുടെ ഇരുവശത്തും നിരന്നിരിക്കുന്ന കടകൾ. അങ്ങനെ ലളിതമായി പറഞ്ഞാൽ മതിയാവില്ല. രണ്ടു ഭാഗത്തേയ്ക്കുമുള്ള എല്ലാ കാഴ്ചകളും മറച്ചുകൊണ്ട് കോട്ടപോലെ കെട്ടിയുയർത്തിയിരിക്കുന്ന കച്ചവടസ്ഥാപനങ്ങളുടെ ഇഞ്ച് വിടവില്ലാത്ത നിരയാണ് താഴെ മുതൽ മുകളറ്റം വരെ. ഉൾക്കടൽ മദ്ധ്യത്തിൽ ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന കുന്നാണ് ഇതെന്ന് ഓർക്കണം. ഇങ്ങനെ മലകയറുമ്പോൾ ലഭ്യമാവുന്ന ഉൾക്കടൽ കാഴ്ചകളുടെ ഭംഗി എത്ര അസുലഭമായിരിക്കും. ഇവിടെ മുഴുവൻ, കയറ്റത്തെ ആയാസരഹിതമാകുന്ന കടൽക്കാറ്റിന്റെ മേളമായിരിക്കേണ്ടതാണ്. അതിനെയെല്ലാം നശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, ഈ വഴി ഇപ്പോൾ ഗുഹാസമാനമായാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. കോട്ടമതിലിൽ തട്ടി പടിഞ്ഞാറൻ കാറ്റിന്റെ വീചികൾ നിരാശരായി മടങ്ങുകയാവും..., യാത്രികർ വിയർത്തുകുളിച്ച് കുന്നുകയറുകയും...

യാത്രാമദ്ധ്യേ വന്നുപെടുന്ന പ്രതിലോമമായ കാഴ്ചകളും അനുഭവങ്ങളും വ്യക്തിപരമായി നേരിട്ട് ബാധിക്കാത്തതാണെങ്കിൽ, ഇപ്പോൾ അത്രയൊന്നും മനസ്സുകൊടുക്കാറില്ല. അത് യാത്രയുടെ ഉന്മാദങ്ങളെ കെടുത്തും. പളനിമലയുടെ താഴ്വാരത്തിൽ പോയിനിന്ന് ഇവിടെ അപ്പടി വൃത്തികേടാണല്ലോ എന്ന് പരിഭവിച്ചിട്ട് കാര്യമില്ല. അവിടം അങ്ങനെയാണ് എന്ന് ഉൾക്കൊള്ളുക - അത് മാത്രമേ കരണീയമായുള്ളൂ.

അതിനാൽ, പല നിറത്തിലുള്ള ടാർപ്പോളിൻ ഷീറ്റുകൾ മേൽക്കൂരയാക്കിയ കടകളിലെ കൗതുകവസ്തുക്കളിൽ തൊട്ടും തലോടിയും ജനക്കൂട്ടത്തോടൊപ്പം  ഞങ്ങളും മലകയറ്റത്തിന്റെ ആയാസത്തെ മറക്കാൻ ശ്രമിച്ചുകൊണ്ട് മുകളിലേയ്ക്ക് നീങ്ങി...

കുന്നിന്റെ മുകളിലേക്കുള്ള വഴി
മലകയറിയെത്തുന്നത് പൗരാണികമായ ഗുഹാസമുച്ചയത്തിലേക്കാണ്. കഴിഞ്ഞ ദിവസം കാണാൻപോയ കൻഹേരി ഗുഹകൾ ബൗദ്ധസംസ്കൃതിയുടെ നീക്കിയിരിപ്പായിരുന്നുവെങ്കിൽ എലഫന്റായിലെ ഗുഹകൾ മദ്ധ്യകാലതുടക്കത്തിലെ ഹിന്ദുമതത്തിന്റെ ശില്പശേഷിപ്പുകൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്നവയാണ്. എലഫന്റായുടെ സംക്ഷിപ്തമായ ചരിത്രം അതിലൂടെ നടക്കുമ്പോൾ ഓടിച്ചുമനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. 'ഗൈഡ് റ്റു എലഫന്റാ' എന്ന പുസ്തകം, ഒരു വൃദ്ധയാണ് ബോട്ടുജെട്ടിക്ക് സമീപത്തുവച്ച് എനിക്ക് കച്ചവടംചെയ്തത്. തൊണ്ണൂറു രൂപ വിലയെന്ന് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്ന ഭാഗത്ത് നൂറ്റിയിരുപത് രൂപയെന്ന് സ്റ്റിക്കറൊട്ടിച്ച് എന്നെ കബളിപ്പിച്ച ചാരിതാർഥ്യത്തിൽ അവർ വെളുക്കെ ചിരിച്ചു.

ഇത്തരം കൈപ്പുസ്തകങ്ങൾ സമഗ്രമായി ദേശചരിത്രം അടയാളപ്പെടുത്തുന്നവ ആയിരിക്കണമെന്നില്ല. എങ്കിലും, പ്രദേശത്തെ സവിശേഷമായ ഏതെങ്കിലും ഭാഗം വിട്ടുപോകാതിരിക്കാൻ ഉപയോഗപ്പെടും. കാണുന്നവയുടെ പ്രാധാന്യം ഏറെക്കൂറെ മനസ്സിലാക്കാനും സഹായകമാകും. പിന്നീട് ആധികാരികമായ പഠനങ്ങളുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ വസ്തുതകളിൽ വൈരുദ്ധ്യമൊക്കെ അനുഭവപ്പെടുമെങ്കിലും ചരിത്രവും ഐതീഹ്യവും കൂടികുഴഞ്ഞുള്ള ഇത്തരം അമച്വർ ഗൈഡുകൾ വാങ്ങിസൂക്ഷിക്കുക എന്റെയൊരു കൗതുകം കൂടിയാണ്. ചിലപ്പോഴെങ്കിലും മറ്റെവിടെയും ലഭിക്കാത്ത വിചിത്രമായ വാദങ്ങളും വിവരങ്ങളും കഥകളുമൊക്കെ ഇത്തരം പുസ്തകങ്ങളിൽ നിന്ന് കിട്ടുകയും ചെയ്യും.

ഗുഹകളിലൊന്ന്...
ചരിത്രം സ്ഥായിയല്ല. വീണ്ടും കണ്ടെത്തപ്പെടുന്ന വസ്തുതയിലൂടെ, പുതിയ വിശകലനപദ്ധതിയിലൂടെ അത് പരിണമിക്കുകയും നവീകരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ചരിത്രം പറയുമ്പോൾ, നിഗമനങ്ങളിൽ എത്തുമ്പോൾ, പരിണമിക്കാനുള്ള അതിന്റെ സഹജവാസനയ്ക്ക് മാർജിൻ ഇട്ടിരിക്കണം. വസ്തുതാജന്യമായ നിഗമനങ്ങൾ തുലോം കുറഞ്ഞിരിക്കുന്ന എലഫന്റാ ഗുഹകളെ പോലുള്ള ചരിത്രസ്ഥലങ്ങളെ കുറിച്ച് സംസാരിക്കുമ്പോൾ പ്രത്യേകിച്ചും.

മധ്യ-പടിഞ്ഞാറൻ ഇന്ത്യയിൽ പൗരാണികമായ ഒരുപാട് ഗുഹാക്ഷേത്രസമുച്ചയങ്ങൾ കാണാൻ സാധിക്കും. വലുതും ചെറുതുമായവ. ശില്പസാന്ദ്രമായവ. അജന്തയും എല്ലോറയും ലോകപ്രശസ്തമാണ്. നമ്മുടെ പാഠപുസ്തകങ്ങളിൽ അവയെക്കുറിച്ച് നല്ലരീതിയിൽ പരാമർശമുള്ളതുകൊണ്ട്, കണ്ടിട്ടില്ലെങ്കിൽ പോലും, പേരുകൾ സുപരിചിതവുമാണ്. അത്രയും അറിയപ്പെടാത്ത, എന്നാൽ അത്രയും തന്നെ ചരിത്രപ്രാധാന്യമുള്ള മറ്റനേകം ഗുഹാശില്പസമുച്ചയങ്ങളും ഈ ഭാഗങ്ങളിൽ കാണാനാവും. കഴിഞ്ഞദിവസം ഞങ്ങൾ കണ്ട കൻഹേരി ഗുഹകളും, ഇപ്പോഴെത്തിയിരിക്കുന്ന എലഫെന്റാ ഗുഹകളും ആ ഗണത്തിൽപ്പെടുത്താവുന്നവയാണ്.

ക്രിസ്തുവർഷാരംഭത്തോടെ തുടങ്ങിയ ഇത്തരം ഗുഹാക്ഷേത്രങ്ങളുടെ  നിർമ്മാണം  പത്തു നൂറ്റാണ്ടിലധികം തുടർന്നു. തുടക്കകാലത്ത്, സവിശേഷമായ ഈ ആവിഷ്ക്കാരത്തിന്റെ പ്രയോക്താവായത് ബുദ്ധമതമാണ്. കൻഹേരി അതിന് ഉദാഹരണമാണ്. എന്നാൽ ബുദ്ധമതം ക്ഷയിക്കാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ, തിരിച്ചുവരവ് നടത്തിയ ഹിന്ദുമതം ഇത്തരം നിർമ്മാണങ്ങൾ അതേ താല്പര്യത്തോടെ പിൻതുടർന്നു എന്നുകാണാം. അതിന്റെ പ്രത്യക്ഷവത്കരണമാണ് എലഫന്റാ ഗുഹകൾ.

ശിവ-നടരാജ ശിൽപം
അഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടിനും എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിനും ഇടയ്ക്കാണ് ഈ ഗുഹാക്ഷേത്രങ്ങൾ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടത് എന്ന് കരുതുന്നു. എങ്കിൽ തന്നെയും ഇതിന് കൃത്യമായി ഉപോത്ബലകമാവുന്ന ശിലാലിഖിതങ്ങളൊന്നും കണ്ടെടുക്കാനായിട്ടില്ല. ചെറുതും വലുതുമായ ഒരുപാട് സ്വരൂപങ്ങൾ നാട്ടുരാജ്യങ്ങൾ ഭരിക്കുകയും, പരസ്പരം പോരടിക്കുകയും, സന്ധിയിലേർപ്പെടുകയും ഒക്കെ ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്ന സമയമാണ് മദ്ധ്യകാലത്തിന്റെ തുടക്കം. അതിൽ ഏത് രാജഭരണത്തിന്റെ കീഴിലാണ് ഈ കലാവിഷ്കാരം നിവർത്തിക്കപ്പെട്ടത് എന്ന കാര്യം തർക്കത്തിലാണ്. ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ആദ്യപകുതിയിൽ നടന്ന ഒരു യുദ്ധത്തിൽ കൊങ്കൺ മൗര്യന്മാരെ തോൽപ്പിച്ച് ബദാമി ചാലൂക്യന്മാർ ഇവിടം കൈവശപ്പെടുത്തി എന്ന പരാമർശമാണ് ഈ ദ്വീപിനെ കുറിച്ച് ലഭ്യമായ ഏറ്റവും പുരാതനമായ അറിവ്. അതിനാൽ തന്നെ ഈ രാജവംശങ്ങൾക്ക് ഗുഹാക്ഷേത്ര നിർമ്മാണത്തിന്റെ അവകാശം കൊടുക്കുന്നവരുണ്ട്. എന്നാൽ അതിനുശേഷം ഇവിടം കൈവശംവച്ച രാഷ്ട്രകൂടരാകാം ഈ ഗുഹാസമുച്ചയ നിർമ്മാണത്തിന് നിമിത്തമായത് എന്നുകരുതുന്ന ചരിത്രകാരന്മാരും കുറവല്ല. രാഷ്ടകൂടരുടെ എല്ലോറാ ശില്പങ്ങളോട് സാമ്യംപ്രകടിപ്പിക്കുന്നു എലഫന്റായിലെ ശിവശില്പങ്ങളും എന്നതാണ് ഇതിനായി ഉന്നയിക്കപ്പെടുന്ന പ്രധാന വാദം.

മുഖ്യമായും ഹൈന്ദവമാണെങ്കിലും ചില ബൗദ്ധഗുഹകളും ഇവിടെ കാണുന്നുണ്ട്. അതിനാൽ ഇതിന്റെ നിർമ്മാണം ഒരു രാജസ്വരൂപത്തിന് മാത്രമായി പതിച്ചു നൽകേണ്ടതുമില്ല. രാജ്യാവകാശികൾ മാറിമാറി വന്നാലും മതം അതിനുപരിയായ തലത്തിൽ നിന്ന് സംരക്ഷണം നേടിയെടുക്കുന്നു പലപ്പോഴും എന്ന ഒരു ചരിത്രപാഠവും ഉണ്ടല്ലോ.

പ്രധാന ഗുഹാക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രവേശനഭാഗം
ചാലൂക്യന്മാരിൽ നിന്നും ഗുജറാത്ത് സുൽത്താൻമാരുടെ അധീനതയിലേയ്ക്ക് പോയ ദ്വീപ് പതിനാറാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മധ്യത്തോടെ പോർച്ചുഗീസ് അധിനിവേശത്തിന് വശംവദമായി. മുൻപ് ഈ ദ്വീപ് 'ഖരാപുരി' എന്നാണ് അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്. പ്രാദേശികമായി മറാത്തി ഭാഷയിൽ ഇന്നും ഈ പേര് ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്. പറങ്കികളാണ് 'എലഫന്റാ ദ്വീപ്' എന്ന പേര് നൽകുന്നത്. ദ്വീപിലേയ്ക്കുള്ള പ്രവേശനഭാഗത്ത് അക്കാലത്തുണ്ടായിരുന്ന ഒരാനയുടെ കൂറ്റൻ പ്രതിമയെ പ്രതിയായിരുന്നു ആ പേരുമാറ്റം. ഈ പ്രതിമ ഇന്ന് മുംബൈയുടെ മറ്റൊരു ഭാഗത്തേയ്ക്ക് മാറ്റിസ്ഥാപിച്ചിരിക്കുകയാണത്രേ.

അധിനിവേശക്കാരിൽ ഏറ്റവും നിഷ്ടൂരന്മാരായിരുന്നു പറങ്കികൾ എന്നാണു അഭിമതം. ശില്പസമ്പുഷ്ടമായ ഈ ഗുഹകൾക്ക് കാര്യമായ കേടുപാടുകൾ അവർ ഉണ്ടാക്കി. വെടിക്കോപ്പുശാലകളായും, വെടിമരുന്നിന്റെ ശക്തി പരീക്ഷിക്കാനുള്ള ഇടവുമായി ഈ ഗുഹകളെ അവർ മാറ്റി. ഒരുപക്ഷേ, ഈ ഗുഹാസമുച്ചയത്തെ കുറിച്ച് കൃത്യമായ വിവരങ്ങൾ ലഭിച്ചേക്കുമായിരുന്ന പല ശിലാലിഖിതങ്ങളും അവരുടെ കരവിരുതിനാൽ നഷ്ടപ്പെട്ട് പോയിട്ടുണ്ടാവാം എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.

ശില്പമുഖരിതമായ ഗുഹാപാളികൾ
പ്രധാന ഗുഹയുടെ മുറ്റത്ത് ചിത്രങ്ങൾ എടുത്തു നിൽക്കുമ്പോൾ ഒരു ജപ്പാൻകാരി പെൺകുട്ടി എന്നെ സമീപിച്ചു. അവൾ ഒറ്റയ്ക്കാണ്. ഗുഹയെ പശ്ചാത്തലമാക്കി മൊബൈലിൽ അവളുടെ ചിത്രമെടുത്ത് കൊടുക്കണം. അവൾ ചിത്രത്തിനായി പോസുചെയ്യുകയും, ഞാൻ ചിത്രമെടുക്കാൻ തുടങ്ങുകയും ചെയ്തപ്പോൾ അതുവഴി പോവുകയായിരുന്ന ഒരുകൂട്ടം ചെറുപ്പക്കാർ അവളെ സമീപിച്ചു. അവളോടൊപ്പം നിന്ന് ചിത്രമെടുക്കണം എന്നതാണ് അവരുടെ ആവശ്യം. അവൾ ആദ്യം സന്തോഷത്തോടെ സമ്മതിച്ചു. പക്ഷെ ചെറുപ്പക്കാർ മര്യാദയില്ലാതെ അവരുടെ ഫോട്ടോസെഷൻ നീട്ടിക്കൊണ്ടു പോയി. മാറിയുംതിരിഞ്ഞും അവളോടൊപ്പം നിന്ന് അവർ അസംഖ്യം ചിത്രങ്ങൾ എടുത്തുകൊണ്ടിരുന്നു. അവൾ ഊരാക്കുടുക്കിൽ പെട്ടതുപോലെയായി. ആൾക്കൂട്ടമനശ്ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷതപോലെ ആ കലാപരിപാടി നീണ്ടപ്പോൾ, അവളുടെ മൊബൈലും പിടിച്ച് എന്തുചെയ്യണമെന്നറിയാതെ നിൽക്കുന്ന എന്നെ അവൾ ദയനീയമായി നോക്കി. അവളെപ്പോലെ ഇവിടെ ഞാനും ഒരു പരദേശിയാണെന്നും, ആ ചെറുപ്പക്കാർ സംസാരിക്കുന്ന മറാത്തി ഭാഷപോലും എനിക്കറിയില്ല എന്നും അവൾക്കെങ്ങനെ മനസ്സിലാവും. അവളെ സംബന്ധിച്ച് ഞങ്ങളെല്ലാവരും ഇന്ത്യാക്കാരാണ്. എന്തായാലും ഞാൻ അവരുടെ അടുത്തേയ്ക്ക് ചെന്ന്, എനിക്കറിയാവുന്ന ഹിന്ദിയിൽ പ്രാദേശിക ചുവവരുത്താൻ ശ്രമിച്ചുകൊണ്ട്, ആ ചെറുപ്പക്കാരോട് പിരിഞ്ഞുപോകാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അവളുടെ ഗൈഡോ ഡ്രൈവറോ ആവാം ഞാൻ എന്ന് ധരിച്ചിട്ടാവും, എന്തൊക്കെയോ പരിഹാസങ്ങൾ പറഞ്ഞ് ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ആ കൂട്ടം ഞങ്ങളെ വിട്ടുപോയി...

ഈ സംഭവം നടന്ന് ഏതാനും നാളുകൾക്ക് ശേഷം, ഇപ്പോൾ ഇതെഴുതാനിരിക്കുമ്പോൾ, ഉത്തർപ്രദേശിൽ സമാനമായ സംഭവം ഗുരുതരമായി മാറിയത് പത്രത്തിൽ വായിക്കുകയാണ്. ഒരു സ്വിസ് യുവതിയോടൊപ്പം നിന്ന് ചിത്രമെടുക്കണമെന്ന് ഒരുകൂട്ടം ചെറുപ്പക്കാർ ആവശ്യപ്പെടുന്നു. അവർ സമ്മതിക്കാതിരുന്നപ്പോൾ അവരെയും സഹയാത്രികനെയും ആക്രമിച്ച് മാരകമായി പരുക്കേൽപ്പിക്കുന്നു. വിദേശികളായ വിനോദസഞ്ചാരികൾ ഇന്ത്യയിൽ സുരക്ഷിതരല്ല എന്നൊരു സന്ദേശം ഇത്തരം സംഭവങ്ങൾ നൽകുന്നുണ്ട്.

കുറച്ചുനാളുകൾക്ക് മുൻപ് ജോലിസ്ഥലത്ത് വച്ച് ഒരു ബ്രിട്ടീഷ് വനിത, അവർക്ക് ഇന്ത്യ കാണാൻ താല്പര്യമുണ്ടെന്നും, എന്നാൽ കേൾക്കുന്ന വാർത്തകൾ ഭയപ്പെടുത്തുന്നു എന്നും പറഞ്ഞു. ആയിടയ്ക്ക് ഉത്തരേന്ത്യയിൽ വിദേശവനിതകളെ മാനഭംഗപ്പെടുത്തിയ സംഭവങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുകയായിരുന്നു  അവർ. "ഇംഗ്ലണ്ടിൽ ഇന്ത്യാക്കാരെയും ഏഷ്യക്കാരെയും കാണുമ്പോൾ ബീർകുപ്പികൾ വലിച്ചറിഞ്ഞ് തലപൊട്ടിക്കുന്ന വർണ്ണവെറിയന്മാരുണ്ടെന്ന് കേട്ടിട്ടുണ്ടല്ലോ" എന്ന ബാലിശമായ മറുവാദമിട്ട് ആ സംഭാഷണത്തിൽ നിന്നും തൽക്കാലം ഞാൻ ഒഴിവായി. ഇന്ത്യയിലേയ്ക്ക് ഒരുപാട് വിദേശികൾ വിനോദസഞ്ചാരികളായി എത്തുന്നുണ്ട്. എന്നാൽ വരാനാഗ്രഹിക്കുന്ന അതിലധികംപേർ വരാതെയുമിരിക്കുന്നുണ്ട് എന്ന് ആ സ്ത്രീയുടെ സംസാരത്തിൽ നിന്നും മനസ്സിലായി.

ദ്വീപിനപ്പുറത്തുകൂടി കപ്പൽ കടന്നുപോകുന്നു...
ശതാബ്ദങ്ങളുടെ പഴക്കവും പടയോട്ടങ്ങളുടെ മുറിവുകളും ഉണ്ടാവാം. എങ്കിലും മനോഹരമായ ശില്പങ്ങൾ ഇന്നും ബാക്കിയായ ഈ ഗുഹകളുടെ ഉള്ളിലേയ്ക്ക് കയറുമ്പോൾ നമ്മൾ മറ്റൊരു മനോനിലയിലേയ്ക്ക് ഉയരുന്നു. ഇത്തരം സ്ഥലങ്ങളിൽ ചെന്ന് നിൽക്കുമ്പോൾ ഒരുതരം ധ്യാനാത്മകമായ തലത്തിലേയ്ക്ക് ആന്തരികമായി നമ്മൾ സ്വയം പരിവർത്തിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അപ്പോൾ ചുറ്റുമുള്ള ജനക്കൂട്ടം ബോധത്തിൽ നിന്നും ഒഴിഞ്ഞുപോകും. നമ്മളും ശില്പങ്ങളും മാത്രമാവും. ശില്പങ്ങൾക്ക് ജീവൻ വയ്ക്കും. അവ ചലിക്കാൻ തുടങ്ങും. പൗരാണികമായ വിചിത്രലോകം സ്വപ്നത്തിലെന്നമാതിരി വിസ്തൃതമാവും...

ഇവയുടെ നിർമ്മാണത്തിന് അരുനിന്നത് ഏതു രാജാക്കന്മാരായാലും ഗുഹകളിൽ കാണുക, അക്കാലത്ത് പ്രദേശത്ത് നിലനിന്ന ശൈവാരാധനയുടെ തീവ്രതയാണ്. കൈലാസ ജീവിതത്തിന്റെ ചിത്രീകരണമാണ് ഗുഹകളിലാകെ. അനേകം ശിവ-പാർവ്വതി ശില്പങ്ങൾ. ശിവന്റെ വ്യത്യസ്ത അവതാര, ഭാവ, രൂപങ്ങളിലുള്ള നൂറുകണക്കിന് ലാവണ്യശില്പങ്ങൾ...

ഒന്നാം ഗുഹ എന്നറിയപ്പെടുന്ന പ്രധാന ഗുഹയിലാണ് ഈ ശില്പങ്ങൾ കൂടുതലും വിന്യസിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. പറങ്കികളുടെ കയ്യിലേയ്ക്ക് പോകുന്നതുവരെ ഇവിടെ ആരാധന നടന്നിരുന്നു. സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തരം തൊള്ളായിരത്തി എഴുപതുകളോടെയാണ് ഇവിടെ പുനരുദ്ധാരണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ നടക്കുന്നതും ഇന്നത്തെ നിലയിൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതും.     

മറ്റൊരു ശിൽപം
നീണ്ടുകിടക്കുന്ന ഗുഹാക്ഷേത്രങ്ങളുടെ നീളത്തിനപ്പുറം ദ്വീപിന്റെ ബാക്കിഭാഗങ്ങൾ ഉഷ്ണമേഖലാ വനപ്രകൃതിയാണ്. ചില ഭാഗങ്ങളിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ കാട് മാത്രമേ കാണാനാവുന്നുള്ളൂ. എങ്കിൽക്കൂടിയും കിളികളൊന്നും കാഴ്ചയിലില്ല. കഴിഞ്ഞ പകൽ സഞ്ജയ് ഗാന്ധി ദേശീയോദ്യാനത്തിനു നടുവിലെ കൻഹേരിഗുഹകൾ സന്ദർശിച്ചപ്പോഴും കിളികളെയൊന്നും കണ്ടിരുന്നില്ല. പച്ചപ്പുള്ള ഇടങ്ങളിൽ ചെന്നാൽ കിളികളെ അന്വേഷിക്കാറുണ്ട്. അകവും പുറവും പെട്ടെന്ന് പ്രഭാപൂരിതമാക്കാൻ കിളികൾക്ക് കഴിയും.

നട്ടപ്പകലിലാണ് ഈ രണ്ടു സ്ഥലങ്ങളിലും എത്തിയത്. നല്ല ജനക്കൂട്ടത്തിന് നടുവിൽ. അതായിരിക്കാം കിളികൾ വരാത്തത്. മരച്ചാർത്തുകളുടെ സുരക്ഷിതമായ ഇടങ്ങളിൽ നിന്നും വിശാലപ്രകൃതിയിലേയ്ക്ക് അവ പറന്നുവരുക നേരംവെളുക്കുമ്പോഴും സൂര്യൻചായുമ്പോഴുമത്രേ. പക്ഷിനിരീക്ഷകരുടെ ഇഷ്ടസമയങ്ങളാണവ. കിളികൾ ആഹാരംതേടി പറന്നുനടക്കുന്ന നേരം...!

ഒരുപക്ഷേ അതിനെക്കാൾ ആശങ്കാകരമായ കാരണങ്ങൾ ഉണ്ടാവുമോ? സഞ്ജയ് ഗാന്ധി ദേശീയോദ്യാനമായാലും എലെഫെന്റാ ദ്വീപായാലും ഒരു വലിയ പട്ടണത്തിന്റെ നടുവിൽ തുരുത്തായി കിടക്കുന്ന പച്ചഭൂമിയാണ്. പട്ടണം, അന്തരീക്ഷത്തിലേയ്ക്ക് പുറംതള്ളുന്ന അഗോചരസംഗതികളുടെ ബഹുലതയെക്കുറിച്ച് കേൾക്കാറുണ്ട് - വിഷസാന്ദ്രമായ വാതകങ്ങൾ മുതൽ മൊബൈൽ ടവറുകൾ വമിപ്പിക്കുന്ന ദ്രോഹതരംഗങ്ങൾ വരെ. ഇത്തരം അദൃശ്യഭൂതങ്ങളോട് പൊരുതിനിൽക്കാനാവാതെ മറ്റെങ്ങോട്ടേയ്‌ക്കെങ്കിലും പുറപ്പെട്ടുപോയതാവാനും മതി, കിളികൾ...

ദ്വീപിലെ കാട്
എല്ലാ ഗുഹകളും കണ്ടുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ, മുംബൈ നിവാസിയായ സുഹൃത്ത് പറഞ്ഞത് ഓർക്കുകയായിരുന്നു. ശരിയാണ്, ഇവിടെ മുഴുവൻ കുരങ്ങുകളാണ്. ഗുഹാമുഖത്തും നടപ്പാതയിലും കുരങ്ങുകളുടെ കൂട്ടമുണ്ട്. ആളുകളോടൊപ്പം, അവർ കൊടുക്കുന്ന  പഴവും കടലയും തിന്ന് അവയും നടക്കുന്നു. പക്ഷെ കുരങ്ങൻ സംഘങ്ങളുടെ കാഴ്ചയ്ക്കപ്പുറം, താല്പര്യമുള്ളവർക്ക്, ഈ ദ്വീപിൽ അസുലഭമായ പുരാതനചരിത്രമുണ്ട്. പൗരാണികമായ ശില്പവേലകളിൽ അവ നിവർത്തിച്ചിരിക്കുന്നു. വിഷയകുതുകികളെ ലഹരിപിടിപ്പിക്കാൻ ഉതകുംവിധം പൂർവ്വ മനുഷ്യസംസ്കൃതി വിന്യാസിതമായിരിക്കുന്ന, ശതാബ്ദങ്ങൾക്ക് അപ്പുറത്തു നിന്നുമുള്ള ശിലാമുദ്രകൾ!

ഇനിയിപ്പോ കുരങ്ങുകളെ കാണാൻ വേണ്ടി മാത്രമായിട്ടാണെങ്കിലും ഇവിടേയ്ക്ക് വരുന്നതിൽ കുഴപ്പമൊന്നുമില്ല. ഗുഹാശില്പങ്ങളായാലും കുരങ്ങുകളായാലും, അത്തരം ലക്ഷ്യങ്ങൾ സഞ്ചാരത്തിന്റെ ആത്യന്തികമായ ഗുണകാംക്ഷയല്ല. വീട്ടിൽ നിന്നും  പുറപ്പെടുക എന്നതാണ് പ്രധാനം. വഴിയാണ് ഏറ്റവും മൗലികവും ലഹരിദായകവുമായ യാത്രാഖണ്ഡം. വഴിയാണ് അനുഭവത്തിന്റെയും ജ്ഞാനത്തിന്റെയും അസംഖ്യം മേഘവിതാനങ്ങൾ കാണിച്ചുതരുക. ചെന്നെത്തുന്ന ഇടത്തിലെ കുരങ്ങന്മാർ യാത്രചെയ്യാതിരിക്കാനുള്ള കാരണമായി തീരാതിരിക്കട്ടെ...

ഉച്ചഭക്ഷണത്തിനുള്ള സമയം വൈകിയിരുന്നു. കുന്നിൻ മുകളിൽ മഹാരാഷ്ട്രാ വിനോദസഞ്ചാര വകുപ്പിന്റെ ഒരു തീൻശാല കണ്ടു. അവിടേയ്ക്ക് കയറി...

സഹയാത്രികർ...
ഭക്ഷണം കഴിഞ്ഞിറങ്ങുമ്പോൾ, ഒരു കാട്ടുപാത ദ്വീപിന്റെ മറ്റൊരു ഭാഗത്തേയ്ക് പോകുന്നത് കണ്ടു. ഏതാണ്ട് ഒരു കിലോമീറ്റർ കാട്ടിലൂടെ വീണ്ടും മലകയറി ഉയരമുള്ള മറ്റൊരു ഭാഗത്തേയ്ക്ക് പോകാനുള്ള വഴി. മുംബൈ പട്ടണവും പരിസരങ്ങളും, ഉൾക്കടലിന്റെ വിന്യാസവുമൊക്കെ ആകാശക്കാഴ്ചയായി വ്യക്തമായി കാണാനാവുന്ന ഒരിടമത്രേ അത്. അവിടേയ്ക്ക് പോകണമെന്നുണ്ടായിരുന്നെങ്കിലും, വിഘാതമായി പല കാര്യങ്ങളുമുണ്ടായിരുന്നു. ഒന്നാമതായി ഈ മലകയറ്റം തന്നെ ഞങ്ങളെ തളർത്തിയിരുന്നു. ഇനി അത്രയും ദൂരം തിരിച്ചിറങ്ങാനുമുണ്ട്. ഒരു മലകയറ്റം കൂടി, ഈ ഉച്ചയൂണിനു ശേഷം ശ്രമകരമായിരിക്കും എന്നറിയാമായിരുന്നു.

മാത്രവുമല്ല സമയക്കുറവുമുണ്ടായിരുന്നു. മടങ്ങി, കരയിലെത്തിയതിനു ശേഷം കൊളാബയിലെ കച്ചവടത്തെരുവിലൂടെ കുറച്ചുനേരം നടക്കേണ്ടതുണ്ട്. അതിനു ശേഷം മുംബൈയിലെ വലിയ മാളുകളിൽ ഒന്നെങ്കിലും സന്ദർശിക്കേണ്ടതുമുണ്ടായിരുന്നു. ചെന്നെത്തുന്ന ഇടങ്ങളിലെ കച്ചവടകേന്ദ്രങ്ങളിൽ പോവുക സാധനങ്ങൾ വാങ്ങുക എന്ന പ്രാഥമികമായ ലക്ഷ്യത്തോടെയല്ല. വിവിധ തലങ്ങളിലുള്ള  കച്ചവടപ്രദേശങ്ങൾ സമൂഹത്തിന്റെ പരിച്ഛേദമാണ്. അവിടെയായാണ് ദേശം തുടിക്കുന്നത്.

എങ്കിലും ഇതൊന്നുമായിരുന്നില്ല സമയക്കുറവിന്റെ പ്രധാന കാരണം...

ഭാര്യയോടൊപ്പം ഒന്നാംക്ലാസ് മുതൽ പത്താംക്ലാസ് വരെ ഒന്നിച്ചു പഠിച്ച, അക്കാലത്തെ അവളുടെ ആത്മമിത്രം, പത്താംക്ലാസിനു ശേഷം മുംബൈയിലേക്ക് കുടിയേറിപ്പോയിരുന്നു. ദൂരം ബന്ധങ്ങളുടെ വേരറുത്തിരുന്ന കാലമായിരുന്നു അത്. വിതുർത്തളമായ ജീവിതത്തിന്റെ പലവഴികളിലൂടെ, അവർ ഒന്നിച്ചു പഠിച്ചിരുന്ന ആ ഗ്രാമവും സ്വദേശവും ഒക്കെ വിട്ട്, ഭാര്യയും സംവത്സരങ്ങളുടെ കടൽകടന്നുപോയി...

ദശാബ്ദങ്ങൾക്ക് ശേഷം, സമകാലത്തിന്റെ ഫെയ്സ്ബുക്ക് യുഗത്തിൽ, ആ വെർച്വൽ വലക്കണ്ണിയിൽ എവിടെയോ വച്ച് അവർ വീണ്ടും കണ്ടുമുട്ടി. ഇപ്പോൾ അവർ ഒരു മറാത്തി ഭിഷഗ്വരനെ വിവാഹംകഴിച്ച് സാന്താക്രൂസിൽ താമസിക്കുന്നു. വൈകുന്നേരം അവിടേയ്ക്ക് വിരുന്നിന് ക്ഷണമുണ്ട്. അവിടെ വൈകിയെത്താൻ സാധിക്കില്ല. ആ രാത്രിവിരുന്നിനു ശേഷം മകന്റെ വാടകഫ്‌ളാറ്റിൽ ചെന്ന് പെട്ടിയുമെടുത്ത് വിമാനത്താവളത്തിലേയ്ക്ക് പോകാനുള്ള സമയമേ ബാക്കിയുള്ളൂ...

അതിനാൽ ഇപ്പോൾ മലയിറങ്ങുക തന്നെ...

- അവസാനിച്ചു -